ايكنا: از ديدگاه ملكيان، بررسي جايگاه زن در قرآن، بررسي حقوق زن در قرآن، موضع قرآن در مواجه با تساوي زن و مرد، گزارش زنان از جهان هستي، مقايسه تصوير قرآن از زن با تصوير زن از خود و نگاه قرآن به امور، معاني گوناگون رويكرد فمينيستي در تفسير قرآن است.


مصطفي ملكيان، نويسنده و محقق حوزه فلسفه و كلام، در مصاحبه اختصاصي با ايكنا، با بيان مطلب فوق گفت: به نظر من از اصطلاح <رويكرد فمينيستي در تفسير قرآن> چند معناي مختلف ممكن است مراد شود، كه بايد اين‌ها از هم تفكيك شوند؛ يكي اين‌كه مراد از رويكرد فمينيستي به قرآن و تفسير قرآن به معناي بررسي جايگاه زن در اين كتاب مقدس است؛ در اين‌جا رويكرد فمينيستي به معناي رويكرد به قرآن براساس مساله زن است. اين‌كه قرآن، واقعيت جسماني، ذهني و رواني او را چگونه تصوير مي‌كند، چه تصويري از ارتباطات زن با عالم طبيعت، با انسان‌هاي ديگر، با خودش و با خدا در اين كتاب از او ارائه شده است. بر اساس اين رويكرد بايد مجموعه سخناني كه قرآن تصريحا و تلويحا درباره زنان گفته استخراج كنيم. ‌ نويسنده كتاب <راهي به رهايي> با اشاره به معناي دوم <رويكرد فمينيستي در تفسير قرآن>، گفت: در معناي دوم، رويكرد فمينيستي در تفسير قرآن يعني رويكرد مدعي (طالب) حقوق زنان. اين رويكرد را مي‌توان رويكرد مقايسه‌اي هم ناميد. اين رويكرد به معناي رويكرد زنانه نيست، بلكه به معناي رويكرد طالب حقوق زنان است. ‌ در اين رويكرد محقق بررسي مي‌كند كه قرآن چه حقوقي براي زنان قائل است. آيا اين حقوق همان حقوقي است كه نگرش متجددانه براي زنان قائل‌اند يا اين‌كه قرآن، حقوق بيشتر يا كمتري براي زنان در نظر دارد. ‌ در معناي سوم مي‌خواهيم ببينيم قرآن در مواجه با تساوي زن و مرد چه موضعي داشته است. در اين رويكرد زنان و حقوق آنها مد نظر نيست، آنچه اهميت دارد، تساوي حقوق زن و مرد است. در اين نگرش، به قرآن رجوع مي‌كنيم و مي‌بينيم قرآن در مقايسه مردان با زنان به عدالت و انصاف نظر دارد؟ آيا حقوق زنان كمتر و تكاليف آنها بيشتر است يا بالعكس؟... ‌


وي همچنين تصريح كرد: اين معنا از اين رويكرد، چيزي است كه امروزه رويكرد عمومي انسان مدرن است. ولو اين‌كه اين رويكرد كاملا موفق نشده و در مقام عمل قرين توفيق نبوده باشد. رويكرد انسان مدرن اين است كه مرد و زن فرقي نمي‌كنند. انسان مدرن معتقد است كه تفاوت فيزيولوژيكي زن و مرد نبايد به جنبه‌‌هاي ديگر هم تحميل شود. ‌ نويسنده كتاب <مشتاقي و مهجوري>، با ذكر مقدمه‌اي، به تفهيم معناي چهارم اين رويكرد پرداخت و گفت: در طول تاريخ، جهان هستي (عام‌ترين معناي جهان هستي؛ طبيعت، وراي طبيعت، حال، گذشته، آينده، جمادات و آنچه در علوم تجربي، تاريخي و فلسفي و...) گزارش شده است. اين گزارش‌ها توسط فيلسوفان، عارفان، بنيانگذاران اديان و مذاهب، هنرمندان، ادبا و... ارائه شده‌است. اما بين اين گزارشگران يك نكته مشتركي است كه همان مرد بودن آنهاست. ما تا به حال گزارش زنانه از جهان نداشتيم. تاكنون از ديد مردان به جهان نگريسته شده است. حال اگر زنان مجال يابند و گزارش خودشان را تصوير كنند چه بسا اين گزارش با گزارشي كه مردان ارائه كرده‌اند، متفاوت باشد. البته كارهايي هم در اين زمينه انجام شده اما تعداد كمي اثر در اين زمينه وجود دارد. ‌


بنابراين در معناي چهارم نيز محقق قرآن را بررسي مي‌كند تا ببيند آنچه قرآن در باب زنان گفته، آيا براي زنان قابل قبول است. ‌


فمينيزم؛ زنانه‌نگري ‌


فمينيزم امروزه به اين مرحله رسيده است و بهترين ترجمه آن <زنانه‌نگري> است؛ يعني از چشم زنان به جهان نگاه كنيم. ‌


معناي چهارم رويكرد فمينيستي به قرآن اين است كه زنان تصوير خود را از جهان با تصويري كه قرآن از جهان ارائه كرده است، مقايسه كنند.


ملكيان همچنين در باب معناي پنجم، <رويكرد فمينيستي در تفسير قرآن>، افزود: براي يك مسلمان قرآن سخن خداست و او نه مرد و نه زن است. اما به هر حال همه كساني كه به قرآن نگاه مي‌كنند، مسلمان نيستند. بنابراين محقق در اين رويكرد بررسي مي‌كند كه آيا قرآن با منظر مردانه به امورنگريسته است يا نه. ‌


اين معناي خاصي از فمينيزم است كه البته برخي از اين رويكردها شايد از ديدگاه يك مسلمان رد شود اما با يك نگاه علمي اين پنج ديدگاه وجود دارد. ‌


اين استاد دانشگاه، درباره فوايد اين نوع نگرش به قرآن گفت: اگر با كمال صداقت و جديت اين كار انجام شود به نظر فوايد و بركات فراواني دارد. ‌


در عالم اسلام كارهاي آكادميك كاملا حق‌طلبانه و با متدولوژي تحقيقات علمي نديده‌ام، اما كارهاي تبليغي مثلا از سوي مخالفان اسلام و قرآن انجام شده‌است تا مردم را از اسلام عدول بدهند. در اين كارها شرايط تحقيق آكادميك (مثل حق‌طلبي...) و متدولوژي تحقيقات علمي رعايت نشده است. ‌


وي همچنين در باب سنخ اين پژوهش به خبرنگار ايكنا گفت: اين تحقيق نوعي تحقيق تاريخي ـ هرمنوتيكي است كه اولا شان تاريخي دارد، بنابراين متدولوژي علوم تاريخي مي‌خواهد و همچنين شان تفسيري دارد، بنابراين متدولوژي علوم هرمنوتيك را هم بايد در آن لحاظ كرد. ‌


اهميت شرايط علمي و اخلاقي پژوهشگر ‌


اين دين‌پژوه معاصر در پايان به شرايط لازم براي اين نوع پژوهش اشاره كرد و افزود: چنين محققي بايد اولا به زبان عربي باستان (زبان قرآن) كه با زبان امروزي متفاوت است، مسلط باشد. شرط دوم اين است كه به اوضاع و احوال فرهنگي عرب جاهلي در زمان نزول قرآن خوب احاطه داشته باشد؛ يعني هم ‌ context را بشناسد و هم ‌ text را. نكته سوم اين‌كه، شخص بايد دانش تفسير را خوب بداند. تفسير نه به معناي تفسير سنتي كه مسلمين در طول تاريخ داشتند بلكه آخرين روش‌هاي تفسيري متون (هرمنوتيك) را بداند. ‌ نكته چهارم اين‌كه، از مسائل و مشكلاتي (مسائل و مشكلات عملي و نظري) كه فمينيست‌ها امروزه بر آنها تاكيد مي‌كنند، آگاهي داشته باشد و با اين ذهن به متن مقدس نگاه كند. اين‌ها شرايط عملي كار است، اما شرايط اخلاقي هم دارد؛ يعني محقق بايد به لحاظ اخلاقي داراي جديت در كار و صداقت باشد. او نمي‌بايد عوام فريبي و خود فريبي كند و بايد در داوري‌ها، انصاف داشته باشد.