سارا شريعتي، استاد جامعه‌‏شناسي دانشگاه تهران نسبت به نظر استاد مجتهد شبستري كه از «اسلام حقيقت» در مقابل «اسلام هويت» دفاع كرده بود و سخنراني دكتر سروش مبني بر اينكه «به دين به صورت اسطوره و نه به حسرت اتوپيا نگاه كنيم»، انتقاد كرد.
به گزارش "ايلنا"، سارا شريعتي چندي پيش طي سخناني در موسسه حكمت و پژوهش با عنوان «روشنفكران: قبايل و عشاير» صحبت مي‌‏كرد، درباره سخنان استاد مجتهد شبستري كه از «اسلام حقيقت» دفاع كرده و نسبت به «اسلام هويت» هشدار داده بود، گفت: زماني كه خواستند در اين محفل صحبتي داشته باشم، تازه مقاله مجتهد شبستري را در روزنامه خوانده بودم. مجتهد در پايان صحبتشان از اسلام حقيقت دفاع كرده بودند و نسبت به اسلام هويت هشدار داده بودند. همچنين دوره‌‏اي بود كه در محافل بسياري دعوت شده بودم. محافل روشنفكري كه اغلب در منزل و حول محور يك شخصيت تشكيل مي‌‏شود و نزديكان فكري او را در دوره‌‏هاي هفتگي يا ماهيانه دور هم جمع مي‌‏كرد.
وي افزود: از طرفي مي‌‏شنيدم كه ما با «حقيقت» سر و كار داريم و نه «هويت». از طرفي مي‌‏ديدم كه ظاهرا اين هويت‌‏هاست كه كاربرد دارد؛ هويت‌‏هاي فكري, سياسي, تاريخي و هويت‌‏هايي كه تجمعاتي به وجود مي‌‏آورند كه سنت‌‏ساز مي‌‏شوند.
شريعتي با اشاره به كلام «ميشل مافزولي»، انديشمند و جامعه شناس فرانسوي كه مي‌‏گويد «خود را فريب ندهيم، از اونيورساليسم جهان‌‏گرايي صحبت نكنيم، در حالي كه در عمل اين تريباليسم و قبيله‌‏گرايي است كه عمل مي‌‏كند»، گفت: امروزه به تعبير «مافزولي»زمان قبايل است. پس با صداي بلند اعلام كنيم كه ما هم عضو يك قبيله هستيم و هويت خود را داريم اما به طور مسلم اين هويت با هويت‌‏گرايي متفاوت است.
وي ادامه داد: حقيقت زماني كه به زمين مي‌‏رسد، نام پيدا مي‌‏كند، خانواده مي‌‏يابد، تاريخ و سرگذشت پيدا مي‌‏كند و فكر و انديشه و موضع و در يك كلام دوستان و دشمناني. به عبارت ديگر هويت مي‌‏يابد. در نتيجه اين هويت‌‏گرايي است كه محكوم است و نه هويت به معناي يك واقعيت اجتماعي و حتي شايد بتوان گفت يك ضرورت اجتماعي.
شريعتي با بيان اينكه هويت‌‏گرايي محكوم است چون به انشقاق و جدايي جامعه بشري مي‌‏انجامد، تصريح كرد: به قول «فانون» ما حق نداريم سياه باشيم، زن باشيم يا ايراني باشيم. بايد بر اشتراكات انساني خود تكيه كنيم يا به قول مجتهد شبستري بايد بر حقيقت تكيه كنيم اما با رويكرد جامعه‌‏شناختي مي‌‏بينيم كه ما در عمل با هويت‌‏ها سر و كار داريم نه با حقيقت‌‏ها. در واقعيت اجتماعي در زمان و مكان آنچه با آن روبروي هستيم، هويت‌‏ها هستند. هويت‌‏ها وجود دارند كاركرد دارند و بايد داشته باشند. حذف هويت‌‏ها به معناي استاندارديزه شدن جوامع است.
وي در ادامه سخنانش به نقد سخنان دكتر سروش پرداخت كه در تحليل سنت روشنفكري ديني در سخنراني منزل عبدالله نوري گفته بود، «درس ديگري كه ما به‌‏خصوص در بعد از انقلاب گرفته‌‏ايم، اين است كه ديگر به دين نه به صورت اسطوره نگاه كنيم و نه به حسرت اتوپيا، تعبير اسطوره‌‏اي متعلق به سنت‌‏گرايان است و دين اتوپيايي هم فاجعه‌‏آميز»، گفت: به اين بحث نيز با رويكردي جامعه‌‏شناختي مي‌‏توان اما و اگرهايي افزود، به اين معنا كه اسطوره‌‏زدايي از دين كه حركتي بود كه از قبل انقلاب روشنفكران براي مبارزه با خرافات در دين و تقويت رويكردي تاريخي آغاز كردند، حركتي آگاهي‌‏بخش و نوگرايانه بود و هست و امروزه ما از اين دستاوردهاست كه بهره مي‌‏بريم.
اين استاد جامعه‌‏شناسي افزود: تخليه دين از همه مولفه‌‏هاي اسطوره‌‏اي‌‏اش، اسطوره را از حيطه دين مي‌‏زدايد و در اين حال اسطوره‌‏اي كه ديگر خانه‌‏اي در دين نمي‌‏يابد، به قول «سيرونو» در حوزه‌‏هاي ديگري به طور مشخص به سياست است كه نقل مكان مي‌‏كند و در اين حال مي‌‏تواند خطرناك شود.
شريعتي تصريح كرد: از امام حسين(ع) اسطوره‌‏زدايي مي شود و اين بار يك شخصيت سياسي، يك ستاره سينمايي يا يك قهرمان ورزشي اسطوره‌‏اي مي‌‏شود؛ اسطوره‌‏اي كه به گفته «الياده مورن» در دنياي مدرن حضور دارد، كاركرد دارد، واقعيت دارد. جامعه‌‏شناسي نيز اسطوره‌‏هاي بنيانگذار خود را دارد.
وي افزود: اتوپيا نيز سرنوشت مشابهي دارد. به گفته «گرامشي» دين خود بزرگ‌‏ترين اتوپياست. اگر ما به دليل تجربه‌‏هاي فاجعه‌‏بار تحقق اتوپيا در قرن بيستم با اين وسواس كه از يك جا دو بار گزيده نشويم، دين را از عناصر آرماني و اتوپياپي‌‏اش بزداييم، اگر از كاركرد آرمان‌‏سازي و اميدواري دين غافل بمانيم، اگر از اتوپيا اعاده حيثيت نكنيم، به گفته «دوركيم» به نوعي سرماي اجتماعي و ميان‌‏مايگي اخلاقي دچار خواهيم شد.
شريعتي ادامه داد: «شولم» مورخ و متاله يهود اشاره مي‌‏كند كه دو درخت وجود دارد؛ «درخت زندگي» و «درخت معرفت». از نظر او دو شاخه شدن و جدايي ميان اين دو درخت است كه به شر اجازه بروز مي‌‏دهد. به اين دليل ميان فلسفه و زندگي هميشه درگيري است. ميان فرهنگ فلسفي راسيوناليست و فرهنگ مردمي اسطوره‌‏اي در حالي كه ميان اين دو بايد رابطه برقرار كرد، ميان معرفت و زندگي اين اميدواري است كه روشنفكر را با اجتماع پيوند مي‌‏زند و فلسفه را با زندگي عجين مي‌‏كند.
وي گفت: از اين تبصره‌‏ها مي‌‏خواهم اين نتيجه را بگيرم كه ما از يك سري مفاهيم و يك سري آرمان‌‏ها به اين دليل كه در حال حاضر صاحب و مدعي پيدا كرده‌‏اند، صرف نظر نكنيم، واگذارشان نكنيم، بياييم مدعيشان شويم و قرائت خودمان را ارايه دهيم. عدالت را و عدالت‌‏طلبي را واگذار نكنيم، از آزادي و دموكراسي به اين دليل كه مثلا آقاي بوش مدعي و متولي آن شده است، دست نكشيم. اسطوره‌‏ها را به سنت‌‏گراها و اتوپيا را به فاجعه‌‏مداران نسپاريم، سهم انديشه را به انديشه و سهم سياست را به سياست بدهيم.
شريعتي در ادامه سخنانش به بررسي وضعيت روشنفكران در ايران پرداخت و تصريح كرد: به بحث روشنفكران در ايران امروز مي‌‏رسيم. اين فرضيه كه يكي از قبايل شكل‌‏گرفته در ايران روشنفكران هستند. روشنفكران كه از بيم آنكه به پوپوليسم متهم شوند، بيش از پيش اليتيست مي‌‏شوند. از جامعه و مردم فاصله پيدا مي‌‏كنند و در قبايل خودشان سنگر مي‌‏گيرند.
وي افزود: در حالي كه در ايران در كنار تاريخ رسمي كه در مطبوعات و رسانه‌‏ها انعكاس مي‌‏يابد، يك تاريخ زيرزميني در حال شكل‌‏گيري است كه بايد شناسايي كرد و از اعماق جامعه استخراج كرد؛ تاريخ زيرزميني، دين, هنر، ادبيات، سياست و فرهنگ. در اين ميان روشنفكران كجا هستند؟ بيش از پيش در ميان قبايل خودشان. با هم گفت‌‏وگو مي‌‏كنند، جدل مي‌‏كنند، خود را تاييد و تكذيب مي‌‏كنند در حد مقالات و مطالبي. اغلب پرسش‌‏شان از متن است و نه از جامعه و مرجعشان كتاب‌‏ها شده و نه جامعه.
شريعتي گفت: روشنفكر قبيله‌‏اي بايد به روشنفكر عشيره‌‏اي بدل شود يا به قول شريعتي به روشنفكر آواره. عشايري كه به قول دكتر كاتوزيان هميشه در ايران قدرت گرفتند چون يك‌‏جانشين نبودند، از اين گوشه به آن گوشه سرزمين مي‌‏رفتند و مازاد محصول را جمع مي‌‏كردند. تنها با خروج از قبيله‌‏هاي خود و رفتن به سراغ ديگران است كه روشنفكران مي‌‏توانند به صداي اعماق جامعه گوش سپارند و بازتاب فكري و انتقادي آن باشند.
بر اساس اين گزارش، سخنراني با پرسش و پاسخ ادامه يافت. يكي از حضار پرسيد شريعتي قرائتي ايدئولوژيك از اسلام ارايه داد و اسلام ابوذري را مطرح كرد چون مي‌‏خواست انقلاب كند، نظر شما چيست؟
شريعتي پاسخ داد: ما در يك رويكرد به تحليل انديشه متفكر مي‌‏پردازيم و آن را مورد نقد و سنجش قرار مي‌‏دهيم اما اگر رويكرد اجتماعي را حفظ كنيم، بايد جدا از انديشه و انگيزه متفكر منطق و نياز اجتماعي را هم در نظر گرفت. شريعتي 30 سال پيش در پشت جلد مثنوي به احسان شريعتي نوشت، «از هواپيما بايد پرواز آموخت، يك بال ابوذر و يك بال مولانا، با اين دو بال مي‌‏توان پرواز كرد اما در آن سال‌‏ها جامعه به مولانا نيازي نداشت، ابوذر اما به كارش مي‌‏آمد. اين بود كه ابوذر را گرفت و مولانا را رها كرد. نشنيد و نخواند 30 سال گذشته است و امروز ظاهرا جامعه به مولاناست كه نياز بيشتري يافته است. اگر شريعتي با ابوذر بيشتر شاخص شد، نه الزاما به دليل غيبت يا غفلت از مولانا بود، چنانچه او مثلا به ابوذر و سلمان و تفاوت‌‏هايشان اشاره داشت و همچنان كه ابوذر غفاري را ترجمه كرد، سلمان پاك را نيز به ما معرفي كرد. شاخص شدن ابوذر به دليل شرايط اجتماعي و نياز آن مقطع جامعه بود.